برخلاف تصور عمومی که محدودیت‌های تکنولوژیک یا کمبود منابع مالی را سد راه توسعه معدنی می‌داند، چالش اصلی در زنجیره ارزش مس ایران، «فقدان استراتژی کلان اکتشاف» و «ساختار قانونی فرساینده» است. بررسی‌های کارشناسی نشان می‌دهد که در حالی که میانگین جهانی دوره اکتشاف تا بهره‌برداری مس بین ۵ تا ۱۵ سال است، سیستم مجوزدهی در ایران با تمدیدهای کوتاه‌مدت، عملاً ریسک سرمایه‌گذاری را برای بخش خصوصی به حداکثر رسانده و «اکتشاف استراتژیک» را به حاشیه رانده است.
سید سهراب حسینی نایب رییس اتحادیه حفاران غیر نفتی در واکاوی موانع پیش‌روی صنعت مس، برچند محور کلیدی تاکید دارد که عبور از آن‌ها، شرط بقای تولید در دهه آینده است.
معمای «استراتژی گمشده» در اکتشاف
واقعیت میدانی اکتشاف در ایران نشان می‌دهد که تنها در ۱۴ درصد از مساحت کشور، ۸۰ درصد ذخایر مس شناسایی شده‌اند. این عدد گواه آن است که نه دانش فنی، بلکه «توزیع هوشمندانه زمین» و «رویکرد استراتژیک» غایب بزرگ این حوزه است. به گفته سید سهراب حسینی، مشکل ما ابزار یا فناوری نیست؛ مشکل فقدان سندی است که اکتشاف را به عنوان یک فعالیت «مستمر و بدون توقف» تعریف کند. وقتی اکتشاف با منطق اقتصادی پیش نرود، زمین‌های بکر دست‌نخورده باقی می‌مانند و این یعنی فرصت‌سوزی در جهانی که تقاضای مسِ آن در حال جهش به سمت ۳۱ میلیون تن در سال ۲۰۳۰ است.
بن‌بست سرمایه‌گذاری: فقدان «حق‌الکشف»
چرا بخش خصوصی با وجود پتانسیل‌های بالا، تمایل چندانی به سرمایه‌گذاری سنگین در اکتشاف ندارد؟ پاسخ در تغییرات قانونی نهفته است. نایب‌رییس اتحادیه حفاران غیرنفتی معتقد است حذف مفهوم «حق‌الکشف» در اصلاحات پس از سال ۱۳۷۷، انگیزه اقتصادی اکتشاف‌گر را از بین برده است. در مدل کنونی، کاشف صرفاً هزینه‌های خود را پس می‌گیرد و اولویت بهره‌برداری تضمین‌شده نیست. احیای مفهوم «حق‌الکشف» می‌تواند دوباره موتور محرک بخش خصوصی برای ورود به پهنه‌های اکتشافی باشد.
باطله‌ها؛ معدن پنهان در اقتصاد چرخشی
در ادبیات نوین معدنی، «باطله» دیگر زباله نیست؛ بلکه یک ذخیره معدنی دانهبندی و آماده‌سازی شده است که می‌تواند دوباره به چرخه تولید بازگردد. در شرایطی که تامین زیرساخت‌های انرژی و سرمایه برای معادن جدید پرهزینه است، تمرکز بر بازیافت و فرآوری باطله‌ها نه یک انتخاب، بلکه یک ضرورت استراتژیک است. این رویکرد می‌تواند به تأمین خوراک کارخانه‌ها بدون نیاز به حفاری‌های گسترده در کوتاه‌مدت کمک کند.
چشم‌انداز؛ ۵ تا ۱۰ سال سرنوشت‌ساز
سید سهراب حسینی هشدار می دهند که اگر امروز اکتشاف نکنیم، برای حفظ امنیت تأمین مواد اولیه در ۵ تا ۱۰ سال آینده، ناچار خواهیم بود هزینه‌ای به مراتب گزاف‌تر بپردازیم؛ هزینه‌ای که ممکن است با واردات مس و خروج ارز از کشور همراه باشد.
وی بر این باور است که اکتشاف سبز و مسوولانه که در آن حفظ محیط‌زیست با حداقل‌سازی مصرف آب و بازسازی مناطق حفاری گره خورده، اکنون نه یک لوکس‌گرایی، بلکه استانداردی جهانی است. ایران برای آنکه در ابرچرخه مس بازنده نباشد، باید میان «موانع اداری» و «ضرورت‌های استراتژیک»، دومی را با اصلاح ساختار پروانه‌های اکتشافی برگزیند.