میز معدن و فولاد با اجرای زهرا مجتهد
صنعت فولاد در ایران تنها یک بخش تولیدی معمولی نیست؛ این صنعت در واقع یکی از شاخصهای مهم برای سنجش توان رقابت، بهرهوری و میزان تابآوری اقتصاد کشور به شمار میآید. بررسی عملکرد این صنعت میتواند تصویری نسبتاً دقیق از وضعیت زیرساختهای اقتصادی، دسترسی به انرژی، ظرفیتهای معدنی، سیاستگذاری صنعتی و حتی وضعیت تجارت خارجی ارائه دهد. امیرعلی قلیزاده، کارشناس صنعت فولاد، در گفتوگویی تحلیلی با اشاره به تحولات اخیر و شوکهای اقتصادی و صنعتی، وضعیت کنونی و چشمانداز آینده این صنعت را بررسی کرده و بر ضرورت بازتنظیم سیاستها و رویکردهای توسعهای در این حوزه تأکید کرده است.
صنعت فولاد؛ ستون فقرات صنایع معدنی ایران
به گفته امیر علیقلیزاده، اهمیت صنعت فولاد در اقتصاد ایران از چند جهت قابل توجه است. نخست آنکه کل زنجیره فولاد، از استخراج سنگآهن تا تولید محصولات نهایی، سهمی بین ۵ تا ۷ درصد از تولید ناخالص داخلی کشور را به خود اختصاص داده است. این رقم نشان میدهد که فولاد نهتنها یک صنعت مادر محسوب میشود، بلکه نقشی تعیینکننده در پویایی سایر بخشهای اقتصادی نیز دارد.
از سوی دیگر، این صنعت در حوزه ارزآوری نیز جایگاهی بسیار مهم دارد. بر اساس آمارهای صادراتی، زنجیره فولاد حدود ۱۵ تا ۲۰ درصد از صادرات غیرنفتی کشور را تشکیل میدهد. قلیزاده در این زمینه توضیح میدهد که در سالهایی که صادرات صنایع معدنی ایران به حدود ۱۴ میلیارد دلار رسیده است، نزدیک به ۶ تا ۷ میلیارد دلار آن مربوط به محصولات فولادی بوده است؛ رقمی که نشان میدهد حدود ۴۰ تا ۵۰ درصد صادرات صنایع معدنی کشور به صنعت فولاد اختصاص دارد.
او تأکید میکند که چنین سهمی باعث میشود فولاد عملاً به یکی از ستونهای اصلی اقتصاد صنعتی ایران تبدیل شود؛ صنعتی که عملکرد آن میتواند نشانهای از وضعیت کلی اقتصاد باشد.
تأثیر شوکهای صنعتی بر صنعت فولاد
به گفته این کارشناس، صنعت فولاد ایران نیز مانند بسیاری از صنایع بزرگ جهان از شوکهای اقتصادی و صنعتی مصون نمانده است. در برخی مقاطع، آسیب دیدن واحدهای مهم صنعتی یا ایجاد اختلال در زنجیره تولید میتواند ظرفیت تولید و صادرات را تحت تأثیر قرار دهد.
علیقلیزاده معتقد است در شرایطی که صنایع بزرگ با شوکهای اقتصادی یا زیرساختی مواجه میشوند، پیامدهای آن تنها محدود به همان صنعت نیست؛ بلکه به سرعت در سایر بخشهای اقتصادی نیز منعکس میشود. به همین دلیل مدیریت بحران و افزایش تابآوری در صنایع مادر از اهمیت ویژهای برخوردار است.
تجربه تاریخی: رشد صنایع مادر در دورههای پس از بحران
این کارشناس صنعت فولاد با اشاره به تجربههای تاریخی اقتصاد جهانی میگوید که در بسیاری از کشورها، صنایع مادر مانند فولاد و پتروشیمی در دورههای پس از بحران یا جنگ معمولاً رشد نسبی نشان میدهند. با این حال، او توضیح میدهد که این رشد لزوماً به معنای توسعه واقعی صنعت نیست.
به گفته علیقلیزاده، در بسیاری از موارد این رشد ناشی از کاهش فعالیت سایر بخشهای اقتصادی، بهویژه بخش خدمات، است. زمانی که بخش خدمات یا برخی صنایع مصرفی با رکود مواجه میشوند، سهم صنایع پایه در اقتصاد افزایش پیدا میکند و همین موضوع ممکن است بهعنوان رشد صنعت فولاد تفسیر شود.
مهمترین چالشهای پیش روی صنعت فولاد
علیقلیزاده معتقد است صنعت فولاد ایران در دوره پیش رو با چند چالش اساسی روبهرو است که مدیریت آنها برای حفظ جایگاه این صنعت حیاتی خواهد بود.
نخستین چالش به ساختار بازار و تنوع محصولات بازمیگردد. به گفته او، تنوعبخشی به سبد محصولات و توسعه بازارهای صادراتی یکی از ضرورتهای اصلی صنعت فولاد ایران است. بسیاری از تولیدکنندگان هنوز به بازارهای سنتی متکی هستند و در ایجاد بازارهای جدید با احتیاط عمل میکنند.
چالش دوم که به اعتقاد او شاید مهمترین مسئله صنعت فولاد باشد، موضوع نقدینگی است. طی سالهای اخیر بسیاری از شرکتهای فولادی با محدودیت منابع مالی و دشواری در تأمین سرمایه در گردش مواجه بودهاند. این موضوع بهویژه در شرایط افزایش هزینههای تولید میتواند فشار زیادی بر واحدهای صنعتی وارد کند.
ظرفیتهای تولید و جایگاه منطقهای ایران
علیقلیزاده در بخش دیگری از تحلیل خود به وضعیت ظرفیت تولید فولاد در ایران و منطقه خاورمیانه اشاره میکند. به گفته او، منطقه خاورمیانه و شمال آفریقا بهتدریج در حال تبدیل شدن به یکی از مناطق مهم تولید فولاد در جهان است و ایران در این منطقه نقش محوری دارد.
ایران طی سالهای گذشته برنامهای برای دستیابی به ظرفیت ۵۵ میلیون تن فولاد در سال طراحی کرده است. اگرچه ظرفیت نصبشده صنعت فولاد کشور از مرز ۵۰ میلیون تن عبور کرده، اما تولید واقعی در سالهای اخیر در محدوده ۳۰ تا ۳۲ میلیون تن قرار داشته است.
او توضیح میدهد که ایران از نظر منابع معدنی، بهویژه ذخایر سنگآهن مگنتیت، ظرفیت قابل توجهی دارد. همچنین جمعیت نزدیک به ۹۰ میلیون نفر و بازار مصرف داخلی گسترده، مزیت دیگری برای توسعه صنعت فولاد در کشور محسوب میشود.
مقایسه ایران با سایر کشورهای منطقه
به گفته علیقلیزاده، کشورهای منطقه نیز طی سالهای اخیر سرمایهگذاریهای قابل توجهی در صنعت فولاد انجام دادهاند. برای مثال عربستان سعودی حدود ۱۰ میلیون تن آهن اسفنجی و نزدیک به ۷ میلیون تن فولاد تولید میکند. مصر نیز ظرفیت مشابهی در حوزه آهن اسفنجی و فولاد دارد.
علاوه بر این، کشورهایی مانند امارات، عراق و کویت نیز در حال توسعه ظرفیتهای فولادی خود هستند. همین موضوع باعث شده رقابت در بازار منطقهای فولاد افزایش یابد و تولیدکنندگان ایرانی برای حفظ سهم بازار خود با چالشهای بیشتری مواجه شوند.
بحران انرژی؛ مهمترین مانع افزایش تولید
از نگاه این کارشناس، مهمترین عامل محدودکننده تولید فولاد در ایران طی سالهای اخیر، محدودیتهای انرژی بوده است. محدودیت در تأمین برق در تابستان و محدودیت گاز در زمستان باعث شده بسیاری از واحدهای فولادی نتوانند با ظرفیت کامل فعالیت کنند.
او توضیح میدهد که در برخی فصلها که دسترسی به انرژی بهتر است، تولید فولاد کشور به شکل محسوسی افزایش مییابد و حتی در مقاطعی به حدود ۹ تا ۱۰ میلیون تن در هر فصل میرسد. این موضوع نشان میدهد که در صورت رفع محدودیتهای انرژی، ظرفیت واقعی تولید کشور میتواند به حدود ۴۰ میلیون تن در سال نزدیک شود.
کاهش بهرهبرداری از ظرفیت تولید
علیقلیزاده با اشاره به آمارهای بهرهبرداری از ظرفیت صنعت فولاد میگوید که در سال ۲۰۲۲، ظرفیت تولید فولاد ایران حدود ۴۱ میلیون تن بود و تولید واقعی به حدود ۳۰ میلیون تن رسید. در آن زمان نرخ بهرهبرداری از ظرفیت حدود ۷۳ درصد برآورد میشد.
اما در سالهای بعد با افزایش ظرفیت نصبشده و ورود واحدهای جدید به مدار تولید، بدون آنکه زیرساختهای انرژی متناسب با آن توسعه یابد، نرخ بهرهبرداری کاهش پیدا کرد و حتی به حدود ۶۱ درصد رسید. هرچند در سال گذشته این شاخص کمی بهبود یافته و به حدود ۶۴ درصد رسیده است.
رقابت فشرده در بازارهای جهانی
این کارشناس صنعت فولاد همچنین به شرایط رقابتی بازار جهانی اشاره میکند. به گفته او، برخی کشورها مانند روسیه با استفاده از سیاستهای دامپینگ تلاش کردهاند سهم بیشتری از بازارهای منطقهای را به دست آورند.
در کنار آن، ترکیه نیز طی سالهای اخیر رشد قابل توجهی در صادرات فولاد داشته و میزان صادرات خود را از حدود ۱۲ میلیون تن به نزدیک ۱۷ میلیون تن رسانده است. این موضوع رقابت برای تولیدکنندگان ایرانی را در بازارهای صادراتی دشوارتر کرده است.
سرانه مصرف فولاد در ایران
یکی دیگر از شاخصهایی که علیقلیزاده به آن اشاره میکند، سرانه مصرف فولاد است. به گفته او، سرانه مصرف فولاد در ایران حدود ۲۲۰ تا ۲۲۵ کیلوگرم به ازای هر نفر است. این رقم در مقایسه با کشورهایی مانند ترکیه که سرانهای حدود ۴۴۰ کیلوگرم دارند، پایینتر محسوب میشود.
میانگین جهانی مصرف فولاد نیز حدود ۲۳۵ کیلوگرم است. از نظر این کارشناس، برای کشوری با ابعاد اقتصادی و جمعیتی ایران، این میزان مصرف میتواند بیشتر باشد و افزایش آن نیازمند رشد پروژههای عمرانی و صنعتی است.
مزیت ایران در تولید آهن اسفنجی
با وجود چالشها، صنعت فولاد ایران مزیتهای قابل توجهی نیز دارد. یکی از مهمترین این مزیتها جایگاه ایران در تولید آهن اسفنجی است. ایران طی سالهای اخیر به دومین تولیدکننده بزرگ آهن اسفنجی جهان تبدیل شده و توانسته رکورد تولید حدود ۳۹ میلیون تن در این بخش را ثبت کند.
همچنین حدود ۸۴ درصد فولاد خام کشور با استفاده از کورههای قوس الکتریکی تولید میشود که نسبت به بسیاری از روشهای سنتی مزایای زیستمحیطی و انرژی بیشتری دارد.
ضرورت نوسازی فناوری در صنعت فولاد
با این حال علیقلیزاده معتقد است فناوری مورد استفاده در بسیاری از واحدهای فولادی ایران نیازمند بهروزرسانی است. بسیاری از کورههای موجود در کشور متعلق به نسل دوم یا سوم هستند و هنوز فناوریهای نسل چهارم به طور گسترده وارد صنعت فولاد ایران نشدهاند.
به گفته او، فناوریهایی مانند Q-One و IAF میتوانند مصرف برق را به شکل قابل توجهی کاهش دهند و در برخی موارد حتی مصرف انرژی را تا ۳۰ تا ۵۰ درصد کمتر کنند. استفاده از این فناوریها علاوه بر کاهش هزینهها، به کاهش انتشار کربن نیز کمک میکند.
ضعف در برندینگ و توسعه بازار
علیقلیزاده در ادامه به یکی دیگر از ضعفهای صنعت فولاد ایران اشاره میکند و آن را نبود استراتژی مؤثر در حوزه برندینگ میداند. به گفته او، برندینگ صرفاً به معنای درج عبارت «ساخت ایران» روی محصولات نیست؛ بلکه شامل ایجاد بازارهای جدید، شناخت نیازهای مشتریان و تنوعبخشی به مقاصد صادراتی است.
او معتقد است بسیاری از شرکتهای فولادی ایران همچنان به بازارهای سنتی وابستهاند و در ورود به بازارهای جدید با احتیاط و محافظهکاری عمل میکنند.
راهکارهای افزایش تابآوری صنعت فولاد
به اعتقاد این کارشناس، افزایش تابآوری صنعت فولاد نیازمند مجموعهای از اقدامات همزمان است. کاهش هزینههای تولید، افزایش بهرهوری انرژی، توسعه محصولات با ارزش افزوده بالاتر و گسترش بازارهای صادراتی از جمله مهمترین این اقدامات هستند.
او همچنین بر نقش ابزارهایی مانند بورس کالا در تنظیم بازار داخلی تأکید میکند و معتقد است سیاستگذاری در حوزه صادرات باید به شکل شناور و متناسب با شرایط بازار داخلی انجام شود.
در مجموع، قلیزاده معتقد است صنعت فولاد ایران با وجود تمام محدودیتها و فشارهای اقتصادی همچنان از ظرفیتهای قابل توجهی برای رشد برخوردار است. با این حال، تحقق این ظرفیتها نیازمند نوسازی فناوری، توسعه زیرساختهای انرژی، اصلاح سیاستهای صادراتی و مدیریت هوشمند منابع مالی است.
از نگاه او، مفهوم واقعی تابآوری در صنعت فولاد به معنای ادامه تولید به هر قیمت نیست، بلکه به معنای توانایی بنگاهها در حفظ سودآوری، مدیریت هزینهها و توسعه بازارها در شرایط اقتصادی پیچیده است. تنها در چنین شرایطی است که صنعت فولاد میتواند به مسیر رشد پایدار بازگردد و نقش خود را به عنوان یکی از موتورهای اصلی اقتصاد کشور حفظ کند.ّ
تبادل نظر